Arabako Txakolina: mila urtetik gorako historia Aiarako haranean
Arabako Txakolinaren historia ez zen marka, upategi moderno edo jatorri deitura batekin hasi. Askoz lehenago hasi zen, Aiarako haraneko eguneroko ekonomiaren parte ziren mahasti txikietan. Mila urtetik gora igaro ondoren, nekazari ardo hark hedapen garaiak ezagutu zituen, desagertzeko zorian egon zen eta Arabako iparraldeko ikur berezienetako bat bihurtuta itzuli zen.
Hau da Arabako Txakolinaren historia: familia gutxi batzuek hura hiltzen ez uzteari uko egin ziotelako bizirik iraun zuen ardoa.
IX. mendea: mahatsondoaren lehen arrastoak
Aiaraldeko mahastizaintzaren dokumentatutako jatorria Goi Erdi Arora doa. Kontseilu Arautzailearen bilketa historikoaren arabera, Valpuestako kartularioak 864ko aipamen bat du Retes de Tudelako mahastiei buruz, gaur egun Artziniegakoa dena, Ordoño I.aren erregealdian. Mende bat geroago, 964an, San Millán de la Cogollako kartularioak mahastiak Aiarako Lurretan lantzen zirela eta mahasti-dohaintza bat dokumentatzen du San Victor monasterio desagertuari, Laudioko Gardea auzoan.
Testigantza hauek mahastiez eta ardoaz hitz egiten dute, nahiz eta zehaztugabea izango litzatekeen Erdi Aroko ardo hura gaur egungo txakolinaren berdina zela pentsatzea. Barietateak, laborantza metodoak, kontserbazioa eta baita gustuak ere desberdinak ziren. Bere garrantzia da mahatsondoa paisaiaren eta tokiko ekonomiaren parte zela frogatzen duela duela mila urte baino gehiago.
Eskualde heze batean, Arabako meseta eta Kantauri itsasertzaren artean kokatuta, mahastiak lantzea ez zen inoiz lan erraza izan. Hain zuzen ere, horregatik da hain esanguratsua bere jarraitutasun historikoa: nekazarien belaunaldiek hegalak aukeratzen, mahatsondoak orientatzen eta Atlantikoko klima batekin lan egiten ikasi zuten, freskotasuna ematen duena, baina baita euria, hezetasuna eta gaixotasun arriskua ere.
Erdi Aroa eta Aro Modernoa: komunitateak babestutako ardoa
XIII. eta XV. mendeen artean mahastia Aiara eskualde osoan hedatu zen. Ardoa ez zen produktu anekdotikoa, baizik eta nekazaritzaren eta biztanleriaren horniduraren parte. Tokiko ordenantzek babes-neurriak aplikatzen zituzten: kanpoko ardoaren sarrera mugatzen zuten, norberaren ekoizpena kontsumitu arte.
Arau haiek funtzio bikoitza betetzen zuten. Ekoizleen diru-sarrerak babesten zituzten eta garraiatu eta kontserbatzeko zaila zen ardo bati merkataritza-irteera bat ziurtatzen zioten. Enologia modernoa baino lehen, tokiko ardoa edatea ez zen soilik kultur lehentasun bat; une horretako muga tekniko eta ekonomikoei ere erantzuten zien.
Arespalditzako udal artxiboan “chacolín” hitzaren aipamen bat agertzen da, 1623ko azaroaren 1ean datatua. Euskal Herriko udal artxiboetan ikerlariek aurkitutako termino horren lehen agerpena da. Datu horrek ez du berez txakoli hitzaren etimologia eztabaidatua argitzen, baina baieztatzen du XVII. mendean jada ardo honentzako izen ezagungarri bat bazegoela.
XVIII eta XIX. mendeak: prestigioa eta hedapen handiena